Sentencia Penal Nº 1/2008...ro de 2008

Última revisión
24/01/2008

Sentencia Penal Nº 1/2008, Audiencia Provincial de Pontevedra, Sección 2, Rec 3/2007 de 24 de Enero de 2008

nuevo

GPT Iberley IA

Copiloto jurídico


Relacionados:

Tiempo de lectura: 56 min

Orden: Penal

Fecha: 24 de Enero de 2008

Tribunal: AP - Pontevedra

Ponente: BARREIRO PRADO, JOSE JUAN RAMON

Nº de sentencia: 1/2008

Núm. Cendoj: 36038370022008100027

Resumen:
HOMICIDIO

Encabezamiento

AUD.PROVINCIAL SECCION N. 2

PONTEVEDRA

SENTENCIA: 00001/2008

CAUSA PENAL

ROLO: 3 /07

Organo de Procedencia: de Instrucción nº 2 de Pontevedra

Asunto: Sumario

Número: 1/07

SENTENZA Nº 1

ILMOS. SRES.

PRESIDENTE

DON JOSE JUAN BARREIRO PRADO

MAXISTRADOS

DONA MARÍA MERCEDES PÉREZ MARTÍN ESPERANZA

DONA ROSARIO CIMADEVILA CEA

PONTEVEDRA , vinte e catro de Xaneiro de dous mil oito.

Vistas as presentes dilixencias seguidas polos supostos delitos de asasinato, homicidio, lesións graves, e tenencia ilícita de

armas prohibidas, contra Jose Augusto , con DNI NUM000 , nado en Cangas do Morrazo o 24 de xullo de 1969,

fillo Teodoro e Hermosinda, con antecedentes penais non computables, declarado insolvente, en prisión provisional por esta

causa, na que o representou a procuradora dona Isabel Sanjuán Fernández e defendeuno o avogado don Fernando Garnelo

Abilleira. Exercitou a acusación particular por Pablo e Carlos María , no seu propio nome e no de Marcelina , María Rosario e Diego , o procurador don Francisco Javier Almón Cerdeira, e o avogado don

Joaquin Aguado Agelet. Como terceiro responsable civil actuou o Avogado do Estado, don Juan A. Sardina Páramo. En

representación do Ministerio Fiscal compareceu don Ignacio Jáuregui Fernández. E foi Maxistrado-Relator o Ilmo. Sr.Don JOSE JUAN BARREIRO PRADO, por quen se expresa o parecer da Sala.

Antecedentes

PRIMEIRO.- O Ministerio Fiscal nas súas conclusións provisionais que logo elevou a definitivas cualificou os feitos como constitutivos de: un delito de asasinato, do artigo 139 do Código Penal ; un delito de homicidio no grao de tentativa, do artigo 138 do CP ; un delito de lesións graves, dos artigos 147.1 e 148.1 do CP ; e un delito de tenencia de armas prohibidas, do artigo 563 do CP , en relación co artigo 4.1f do Real Decreto 173/1993, do 27 de xaneiro . De tales infraccións delituosas consideraba responsable, en concepto de autor, ao acusado, non apreciando a concorrencia de circunstancias modificativas da responsabilidade criminal, e interesando as seguintes penas: 17 anos de prisión, polo delito de asasinato; 6 anos de prisión, polo delito de homicidio; 4 anos de prisión, polo delito de lesións graves; e 2 anos de prisión, polo delito de tenencia de armas prohibidas, coas accesorias de inhabilitación especial para o dereito de sufraxio pasivo durante o tempo da condena, custas, e que indemnizase á esposa e filla do falecido nas sumas de 12.000 euros, para cada unha delas, con declaración da responsabilidad civil do Estado.

SEGUNDO.- A acusación particular nas súas conclusións provisionais, tamén elevadas a definitivas, cualificou os feitos como constitutivos dun delito de asasinato do artigo 140 do Código Penal , un delito de tenencia de armas prohibidas do artigo 563 do CP en relación co artigo 4.1.f do RD 173/1993, do 27 de xaneiro , do que consideraba autor ao procesado, e tras apreciar a concorrencia da circunsancia modificativa da responsabilidade criminal do artigo 22.4ª do CP , solicitaba a imposición da pena de 23 anos de prisión polo asasinato, e 2 anos de prisión polo delito de tenencia de armas prohibidas. Asemade que, instaba a fixación dunha indemnización total de 148.834,05 euros a distribuir do seguinte xeito: 99.222,70 euros para a esposa Marcelina , 41.342,79 euros para a filla menor de idade María Rosario , e 8.268,56 euros, para a nai Diego , coa declaración de responsabilidade civil por todas elas do Estado

TERCEIRO.- A defensa do acusado interesou a súa libre absolución con tódolos pronunciamentos favorables. En todo caso, formulaba a alternativa de delito de homicidio, coa concorrencia da circunstancia atenuante cualificada de arrebato o obcecación do artigo 21.3 do Código Penal , e a atenuante cualificada do artigo 21.1 en relación coa artigo 20.1 do CP ou, alternativamente, a atenuante analóxica do artigo 21.6 do CP de alteración da persoalidade polo tempo que o procesado leva en prisión, coa imposición dunha pena de 3 anos e 9 meses de prisión, e polo delito de lesións imprudentes a pena de 23 días de prisión.

CUARTO.- A Avogacía do Estado, como terceiro civil responsable, igualmente instou o ditado dun pronunciamento absolutorio sen a declaración de responsabilidad civil que se lle demandaba.

Hechos

Sobre as 17:30 horas do día 6 de novembro de 2006, no centro penitenciario de A Lama, o procesado Jose Augusto , e o tamén interno Oscar , enleáronse nunha pelexa a puñadas no patio do cárcere.

Rematado o anterior incidente, hora e media despois, e cando ambos se atopaban cos demais internos gardando cola no comedor do módulo 3, movido polo rancor do episodio anterior, o procesado Jose Augusto , de xeito inopinado e aproveitando que Oscar se atopaba desprevido e entretido coa bandexa dos alimentos nas mans, esgrimindo un coitelo, sen mediar palabra e de súpeto, coa intención de rematar coa súa vida, espetoulle ata sete puñadas a Oscar , seis elas abranguidas entre a rexión do queixelo e a zona supramamaria; e en concreto, unha das puñadas foi de mortal necesidade ao penetrar o coitelo na parte superior do hemitórax dereito, atravesando o espazo intercostal entre a terceira e a cuarta costela ata acadar o pericardio e o corazón de cheo coa folla do coitelo, producindo así a morte de Oscar .

O tamén interno Benito resultou alcanzado, sen querer por unha das puñadas lanzadas contra Oscar polo procesado Jose Augusto e, en concreto, na parede abdominal que interesou cego na parede anterior e posterior, retroperitoneo e vascularización de colon ascendente, feridas que precisaron de intervención cirúrxica baixo anestesia xeral, tardando en curar uns corenta días, dos que once estivo hospitalizado, e restándolle como secuelas dúas cicatrices, unha de 2,5 cm no abdome (fosa ilíaca dereita) provocada pola ferida da arma e, outra de 16 cm na liña media abdominal infraumbilical de orixe cirúrxica.

No transcurso do referido acometemento perpetrado polo procesado Jose Augusto na persoa de Oscar , o compatriota del e tamén interno Serafin intentou auxilialo, mais ao achegarse cando xa Oscar estaba no chan, foi perseguido polo procesado co coitelo aínda na man coa intención de tamén agredilo sen, porén, conseguilo pola rapidez coa que fuxiu ata lograr refuxiarse tras unha mampara longa de cristal dotada de entrada e saída a xeito de circuíto que lle permitía a Serafin a posibilidade de seguir manténdose fóra do alcance do procesado aínda que este mantivese a persecución, á que puxo remate cando apareceu un funcionario de prisións e logrou que se entregase.

A arma empregada polo procesado consistía nun puñal de aceiro, de fabricación caseira, cunha lonxitude total de 185 mm, das que as súas zonas máis afiadas tiñan uns 120,7 mm, cun ancho de 25 mm, e un grosor de 2,5 mm, con dobre gume, rematado en punta, e protexido no extremo contrario a esta por un elemento de plástico a xeito de mango.

O falecido Oscar , nacera en Pinisiti-Nixeria, o 23 de abril de 1964, tendo así 42 anos de idade cando os feitos. Deixa esposa ( Marcelina ), filla ( María Rosario ), e nai ( Diego ).

O interno que tamén resultou lesionado Benito expresamente renunciou a calquera indemnización que lle puidese corresponder.

O procesado Jose Augusto atopábase interno no centro penitenciario de A Lama en cumprimento de numerosas condenas anteriores das que, porén, pola súa natureza non se tiran antecedentes penais computables para a presente causa.

Fundamentos

PRIMEIRO.- Os feitos declarados probados legalmente son constitutivos do delito de asasinato, previsto e penado no artigo 139.1ª do Código Penal , do que resulta responsable en concepto de autor ( artigos 27 e 28 do Código Penal ) o procesado Jose Augusto .

As declaracións efectuadas por este ao longo do procedemento amosan a seguinte secuencia:

a) Na fase preprocesual, e perante os funcionarios do centro penitenciario de A Lama, referiu que polo serán, pouco antes da cea, Oscar dirixírase a el chamándoo racista, contestándolle el que só saudaba e falaba con quen lle petaba, tralo cal Oscar preguntoulle se non sabía quen era el, repostándolle o procesado que non, e recibindo xa este unha puñada que o deixara medio k.o. Depois, unha vez efectuado o reconto e cando se dispoñían a cear, un interno entregoulle un pincho co que se achegou a Oscar cando agardaban para coller a bandexa e, ao tempo que lle dicía "tu me diste a mi y ahora yo te doy a ti", espetoulle varias puñadas, tirando Oscar doutro interno para interpoñelo entre ambos, pinchando a este último sen querer.

b) Na fase de instrucción perante a Maxistrada-Xuíz, pasou a referir que Oscar lle dera un golpe na faciana, que quedara inconsciente no chan uns minutos, despertando cando o golpeaba cun pao, e que só se defendera da agresión cun coitelo que alguén lle pasou en tal intre, utilizándoo contra quen o acometía. Engadiu que cando Oscar lle chamara racista e recibira del o golpe fora no momento da ocorrencia dos feitos e non antes no patio.

Nun momento posterior, na mesma fase instrutora, engadiu o procesado que, en realidade fora agredido polos dous súbditos nixerianos ( Oscar e Serafin ) atopándose os tres na cola do comedor; que cando alguén lle pasa o pincho deféndese de Oscar sen ser consciente de terllo cravado sendo golpeado polas costas por Serafin que, a súa vez, bota a correr cando lle ve o pincho; así como que asinara a anterior declaración perante os funcionarios de prisión sen saber moi ben o que dixera polas lagoas de memoria debidas á medicación.

c) Con ocasión da declaración indagatoria insistiu en que non lembraba nada dos feitos.

d) No acto do xuízo oral igualmente se centrou o procesado en que non lembraba nada dos feitos agás, que o falecido o agredira e que el repelera a agresión.

O bagaxe probatorio así suministrado polo acusado debe ser completado, evidentemente, cos restantes medios probatorios. E descartados en tal sentido os testemuños dos funcionarios de prisións por ningún deles decatarse do concreto episodio consistente na agresión sofrida por Oscar que determinou a súa morte, e si tan só do inmediato e posterior rebumbio que se formou cando o procesado Jose Augusto , coitelo en man, xa perseguía a Serafin , procede acodir ás declaracións dos outros tres internos no centro penitenciario de A Lama ( Jesús Luis , Benito , e Serafin ), así como ao declarado polos médico-forenses ( Carina e Arturo ), e ao informe do servizo de criminalística da garda civil verbo do obxeto co que se causaron as lesións que determinaron a morte de Oscar .

Polo que respecta a Jesús Luis (a) "Cádiz", de xeito ben nidio relatou que, primeiro foi a agresión de Oscar ao procesado Jose Augusto , despois o reconto de internos, a formación da cola para entrar ao comedor, e xa neste lugar e con tal ocasión como Jose Augusto golpea a Oscar cando estaba agardando para coller a bandexa. Insistiu en que o propio procesado foi o que lle dixo que Oscar lle pegara, e que o ambiente xa esta caldeado do patio pola previa agresión de Oscar a Jose Augusto . E se o anterior constituían as manifestacións do interno Jesús Luis perante o Xulgado de Instrucción, xa antes, diante dos funcionarios de prisións, recoñecera que o procesado fora pasear pola chamada sala de día, que o chamara Oscar , e que xa este comezara a agredilo a base de puñadas, contándolle así despois o propio Jose Augusto á testemuña de mención cando voltara ao patio. Despois, contou Jesús Luis , que o procesado pedíralle a outro interno que baixase o "trasto", lévase a cabo o reconto de presos, e o propio Jose Augusto dille que "le iba quitar la vida". E cando Oscar ía coller a bandexa para a cea, veu como Jose Augusto erguera o brazo e lle daba un forte golpe no peito a Oscar . Nos mesmos termos se expresou a testemuña no acto da vista oral, distinguindo entre a previa agresión padecida polo procesado e a súa posterior reacción do xeito descrito, se ben negou certos extremos da súa declaración perante os funcionarios de prisións como o particular relativo a que lle escoitara a Jose Augusto pedirlle a outro interno que trouxese o "trasto".

No caso da testemuña Benito só resulta digno de mención, aos concretos efectos aos que se cingue este primeiro fundamento de dereito, que sen saber nada dunha anterior pelexa aos feitos desenrolados no comedor do módulo 3 do centro penitenciario, se que escoitara que houbera unha bronca. E ren máis.

E a última das referidas testemuñas - Serafin -, perante os funcionarios de prisións declarou que, tras Jose Augusto chamarlle a Oscar "muerto de hambre" despois, cando este último recollía a cea, achegárase por detrás o procesado apuñalándoo de xeito reiterado sen darlle ningunha opción a defenderse. E xa perante a Maxistrada-Xuíz de Instrucción referiu a indicada testemuña que houbo un anterior enfrontamento entre Oscar e o procesado no patio, e que dúas horas máis tarde xa no comedor, Jose Augusto pinchara a Oscar co resultado xa descrito, declaración esta última que foi introducida na vista oral ao abeiro do artigo 730 da Lei de Axuizamento Criminal. Do ditaminado polos médicos-forenses resultou que Oscar presentaba ata sete feridas causadas por arma branca todas as cales, agás unha na cara dorsal da man dereita sobre o segundo metacarpiano que só afectou á pel, localizábanse na pequena superficie corporal abranguida entre o queixelo e a zona supramamaria, denotando así unha sucesión entre as mesmas de xeito intempestivo e rápida unhas a outras, subliñando que a ferida localizada no hemitórax dereito a 3 cm da liña media con disposición horizontal e unha lonxitude de 2,9 cm que penetrara na cavidade torácica entre a terceira e a cuarta das costelas, lesionando o pericardio e despois atravesando o corazón, fora mortal de necesidade e determinara a morte a escasos minutos. Asemade que os mesmos médicos-forenses informaron que o procesado presentaba un hematoma periocular dereito de varios días de evolución, unha ferida inciso-contusa na cara lateral externa da pirámide nasal, e unha lixeira desviación do dorso do nariz cara á dereita con fractura de osos, compatibles co feito de Jose Augusto ter recibido unha puñada na cara, e sen atoparen máis vestixios no referido de hematomas ou erosións secundarios a outro tipo de traumatismos.

No atinxente ao informe do servizo de criminalística da garda civil e, en concreto, as características da arma empregada para levar a cabo o acometemento físico, cómpre remitirse ao xa reflectido na declaración de feitos probados desta mesma nosa resolución en evitación de reiteracions.

Queda así plenamente probado que, primeiro, houbo unha discusión entre Jose Augusto e Oscar no transcurso da cal este último agrediu ao primeiro e, despois horas máis tarde, unha vez que Jose Augusto xa se procurara o puñal e tíñao no seu poder, pacientemente agardou ao momento da formación da cola para acceder ás bandexas no comedor para situarse preto de Oscar , e cando este collía a bandexa, por detrás sorprendeuno de xeito ben inopinado espetándolle ata seis puñadas, todas elas entre o queixelo e a zona supramamaria, con evidente ánimo así de rematar coa súa vida sen el correr riscos provenientes da defensa que, en otras condicións, puidese despregar o agredido e instantaneamente falecido no acto.

Baixo tales condicións a tipificación delituosa é a de asasinato do artigo 139.1ª do Código Penal , e non a de homicidio do precedente artigo 138 do mesmo texto legal que finalmente mesmo chegou a asumir a defensa do propio procesado.

En tal sentido lembra a STS 683/2007, do 17 de xullo : "Dispone el artículo 22.1ª del Código Penal que es circunstancia agravante «ejecutar el hecho con alevosía» y que hay alevosía «cuando el culpable comete cualquiera de los delitos contra las personas empleando en la ejecución medios, modos o formas que tiendan directa o especialmente a asegurarla, sin el riesgo que para su persona pudiera proceder de la defensa por parte del ofendido». De acuerdo con esta definición legal, para apreciar la alevosía, es necesario, en primer lugar, un elemento normativo consistente en que se trate de un delito contra las personas. En segundo lugar, que el autor utilice, precisamente en la ejecución, medios, modos o formas que han de ser objetivamente adecuados para asegurarla mediante la eliminación de las posibilidades de defensa, sin que sea suficiente el convencimiento del sujeto acerca de su idoneidad. En tercer lugar, que el dolo del autor se proyecte no sólo sobre la utilización de los medios, modos o formas empleados, sino también sobre su utilización tendente a asegurar la ejecución y a impedir la defensa del ofendido, eliminando así conscientemente el posible riesgo que pudiera suponer para su persona una eventual reacción defensiva de aquél. Y en cuarto lugar, como consecuencia, que se aprecie una mayor antijuridicidad en la conducta derivada precisamente del modus operandi, conscientemente orientado a aquellas finalidades, ( STS núm. 1866/2002, de 7 noviembre [RJ 2002, 10074 ]). De lo antes expuesto se desprende que la esencia de la alevosía se encuentra en el desarrollo de una conducta agresora que, objetivamente, puede ser valorada como orientada al aseguramiento de la ejecución en cuanto tiende a la eliminación de la defensa, y correlativamente a la supresión de eventuales riesgos para el actor procedentes del agredido, lo que debe ser apreciado en los medios, modos o formas empleados. Subjetivamente, el autor debe conocer los efectos que los medios, modos o formas en la ejecución, elegidos directamente o aprovechados, van a producir en la supresión de las posibilidades de defensa del agredido. Una de las modalidades de ataque alevoso es el realizado por sorpresa, de modo súbito e inopinado, imprevisto, fulgurante y repentino ( STS núm. 382/2001, de 13 de marzo [RJ 2001, 1353] y las que se citan en ella). En estos casos es precisamente el carácter sorpresivo de la agresión, es decir, la acción a traición, lo que suprime la posibilidad de defensa, pues quien no espera el ataque difícilmente puede prepararse contra él, al menos en la medida de lo posible. Esta modalidad de la alevosía es apreciable en los casos en los que se ataca sin previo aviso".

Precisamente o medio, modo, e forma do que se valeu o procesado para atacar a Oscar ben ás claras pon o seu carácter alevoso, pola súa fría premeditación agardando a que aquel estivese ocupado na cola do comedor collendo a bandexa dos alimentos, buscándolle as costas, acometéndoo así de xeito sorpresivo por detrás, e empregando un puñal para así eliminar todo risco de defensa sabedor como era o procesado que, a mans limpas e pola diferenza de constitución física entre un e outro, non lle resultaba posible dar contestación á previa agresión que precisamente, a puñadas, el mesmo padecera horas antes.

Poderíase pensar que a existenza dunha rifa previa entre o procesado e o finalmente falecido podería excluír a alevosía que determina a cualificación de asasinato e non de homicidio, pois calquera dos dous contendentes podía estar prevenido respecto dunha agresión do contrario. Mais a existenza de saltos cualitativos na agresión, que sexan significativos respecto das características da discusión previa, fai que aquela poida ser considerada alevosa, así como que a hipotética existenza de sinais de pelexa ou mesmo defensa non supoñen per se a imposibilidade de apreciar a alevosía ( STS 742/2007, do 26 de setembro ). En tal sentido, a citada STS 683/2007, do 17 de xullo , precisa que tamén reviste carácter alevoso a agresión cando, aínda mediando un enfrontamento, se produce un cambio cualitativo na situación ( STS 178/2001, do 13 de febreiro ), de xeito que esa última fase da agresión, coas súas propias características, non se podía agardar pola vítima de ningún xeito ( STS 1031/2003, do 8 de setembro ). Mesmo a xurisprudencia citada insiste en que, cando a escasa gravidade dos enfrontamentos anteriores aínda coa exhibición dunha arma branca da que non se fai uso, non fan racionalmente previsible unha reacción agresiva tan violenta como a que o procesado levou a cabo, dirixida a rematar coa vida doutro interno, non se pode esixir unha preparación defensiva ante unha agresión de tamaña entidade. Para poñer remate ao particular de que os feitos son asasinato e non homicidio, só citar por último a STS 474/2007, do 6 de xuño , segundo a cal alevosa é agresión consistente en, de súpeto, sacar unha navalla e espetarlla sen mediar palabra, de xeito sorpresivo, repentino e inesperado a unha persoa que non ten así a posibilidade de evitar a agresión nin de defenderse; incluso, aínda que se partise dunha discusión previa entre as dúas persoas, pois, a actitude exasperada de empregar un coitelo debe entenderse un ataque sorpresivo (aleivosía súbita ou "ex improvissu") canto máis que, como é o caso, entre a previa discusión e a reacción do procesado mediou un considerable lapso temporal.

Por outra banda, a acusación particular cualificaba os feitos como constitutivos de delito asasinato do artigo 140 do Código Penal , isto é, cando no propio asasinato concorresen máis dunha das circunstancias previstas no artigo anterior. Mais, á marxe da apreciada aleivosía ( artigo 139.1ª do Código Penal ) nin existen méritos para apreciar as outras dúas (a 2ª de mediar prezo, recompensa ou promesa, e a 3ª de ensañamento, aumentando deliberada e inhumanamente a dor do ofendido) nin incluso ao longo do xuízo oral se conretou cal das dúas circunstancias a maiores da alevoisía se estimaba concorrente nos feitos axuízados, non chegándose incluso a formular e practicar ningunha proba ao respecto, e nin tan sequera versando o interrogatorio dos intervintes na vista oral sobre tales supostos extremos.

SEGUNDO.- Os feitos que se teñen declarado probados tamén son constitutivos dun delito de lesións graves dos artigos 147.1 e 148.1º do Código Penal, no grao de tentativa do artigo 16.1 do mesmo texto legal, en lugar do delito de homicidio no mesmo grao de tentativa do artigo 138 do Código Penal , polo que viña o procesado sendo obxeto de acusación por parte do Ministerio Fiscal. E do mesmo resulta responsable en concepto de autor ( artigos 27 e 28 do Código Penal ) o procesado Jose Augusto .

O suxeito pasivo de tal tipificación delituosa resulta ser, neste caso, Serafin . A intervención deste nos feitos axuizados consistiu en que cando Jose Augusto levaba a cabo a agresión alevosa sobre Oscar , intentou axudar a este para que o procesado non seguise a acometelo, momento no cal, ao decatarse Jose Augusto de tal circunstancia e, a súa vez, Serafin de que aquel nas súas mans tiña un puñal, comezou a persecución do procesado a aquel co puñal na man. O Fiscal imputáballe ao procesado a intención de causar outra morte, mais non existen probas de tal designio que non se pode presumir en contra do reo, alén da causación, iso si, dunhas lesións graves por, precisamente, o emprego da descrita arma, a teor dos preceptos legais xa mencionados.

Ao respecto, a declaración do propio Serafin consistiu, primeiro, en que cando el tratara de quitarlle das mans a Jose Augusto o puñal, a reacción deste fora a de saír correndo tras el "con ánimo de pincharme", depoñendo a súa actitude ante a presenza dos funcionarios. Despois, na declaración efectuada no Xulgado de Instrucción introducida no xuízo oral consonte o artigo 730 da Lei de Axuizamento Criminal , referiu que Jose Augusto saíra correndo detrás del co coitelo porque sabía que era amigo de Oscar , pero por ningún motivo máis, non escoitando dicir nada a Jose Augusto durante a curta persecución por xa apareceren os funcionarios e lograr que aquel depuxese a súa actitude. Porén, un dos funcionarios (14775) manifestou que escoitara a Jose Augusto dicir cando corría detrás de Serafin "le mato", mentres que outro funcionario (20274) referindo que lle escoitara dicir a Jose Augusto "que se lo iba a cargar" enmarca esta expresión despois de que o procesado xa deixase de perseguir a Serafin , cando era conminado polos funcionarios a entregar o pincho e cando de xeito coetáneo espetaba este na terra dunha maceta. E mentres que o testemuño do resto dos funcionarios de prisións nada aclarou ao respecto, nin tan sequera no acto da vista oral aqueles dous profundizaron no así declarado, nin o seu interrogatorio se concentrou en tal extremo.

Así as cousas, e lembrando que o propio perseguido Serafin nada escoitou, que entre este e o procesado non houbera ningunha pendencia previa, que a persecución foi debida ao intento de axuda de Serafin ao falecido Oscar e por querer arrebatarlle o puñal a Jose Augusto , que a persecución desenrolábase no medio dos demais internos (uns 103 en total), que se descoñece se, en caso de alcance de Jose Augusto a Serafin o que faría o primeiro, se empregaría o puñal, a que concretas zonas do corpo o dirixiría para así deslindar entre un "animus necandi" e un "animus laedendi" é polo que, en beneficio do reo, considéranse tales feitos non tentativa de homicidio e si tentativa de lesións co encadre legal e tipolóxico xa mencionado.

TERCEIRO.- Tamén son os feitos axuízados constitutivos dun delito de lesións por imprudencia grave do artigo 152.1.1º do Código Penal , en relación co artigo 147.1 do mesmo texto legal , e non dun delitode lesións graves dos artigos 147.1 e 148.1º do Código Penal , polo que o procesado tamén viña sendo obxeto de acusación polo Ministerio Fiscal, sendo responsable do mesmo en concepto de autor ( artigos 27 e 28 do Código Penal ) Jose Augusto .

Amósase relevante en tal sentido a declaración do propio suxeito pasivo e vítima das lesións, Benito , cando refire que estando na cola para coller a bandexa sentiu un pinchazo, non sabendo quen foi, e que ninguén o agarrara antes do pinchazo. E a manifestación do interno Jesús Luis (a) "Cádiz", verbo de que "cuando se produce la agresión se caen en la mesa donde estaba Bernardo" (sic), debendo querer referirse a Benito . De ambas manifestacións dos internos e do feito de que durante a vista oral tampouco se precisase nada ao respecto, en unión da consideración xurisprudencial de tal tipo de lesións, óptase pola súa tipificación como imprudentes co encadre legal e tipolóxico xa mencionado.

Así, nun caso no que o acusado, malia atoparse o seu fillo menor nos brazos da súa nai, seguiu lanzando coiteladas a esta malia o risco de alcanzar ao seu fillo menor, o que ocorreu, non sendo a súa intención, o Auto do Tribunal Supremo do 26 de outubro de 2001 , resolvía que quedando acreditado tanto que o acusado actuara co máis absoluto desprezo de elementais normas de cautela, cunha infracción do deber obxetivo de coidado e, asimesmo, que o menor sofrira unha ferida incisa contusa que requirira oito puntos de sutura, en tal feito concorrían todos os elementos do tipo do delito de imprudencia grave con resultado de lesións previsto e penado no artigo 152.1º do Código Penal . E igual subsunción legal mereceu o caso do fillo do acusado que, escoitando e observando unha discusión entre os seus parentes, pai e tío, decidido a mediar naquela, interpúxose entre ambos en evitación da derivación da discusión en agresión física, e recibiu unha puñada no lateral dereito do abdome por parte do seu propio pai, que non tiña ningunha intención de lesionalo ( SAP de Madrid 105/2005, do 1 de xullo ).

CUARTO.- Os feitos que se teñen declarado probados tamén son constitutivos do delito de tenencia ilícita de armas prohibidas do artigo 563 do Código Penal , en relación co artigo 4.1f do Real Decreto 173/1993, do 29 de xaneiro , polo que se aproba o Regulamento de Armas. E do mesmo é autor responsable ( artigos 27 e 28 do Código Penal ) o procesado Jose Augusto .

Disponse no amentado artigo 4 do Real Decreto 173/1993, do 29 de xaneiro , que se prohiben a fabricación, importación, circulación, publicidade, compravenda, tenencia e uso das seguintes armas ou das súas imitacións, entre as que cita no seu apartado f) aos puñais, de calquera clase que fosen, do que deseguido ofrece a definición legal de que se trata das armas brancas de folla menor de once centímetros, de dous gumes, e puntiaguda.

Pois ben, a arma que tiña a súa disposición o procesado, ou que se procurou momentos antes pero que, en todo caso, se atopaba dentro do seu ámbito de disponibilidade e empregou para cometer a alevosa agresión, consistía nun puñal de aceiro, de fabricación caseira, cunha lonxitude total de 185 mm, das que as súas zonas máis afiadas tiñan uns 120,7 mm, cun ancho de 25 mm, e un grosor de 2,5 mm, con dobre gume, rematado en punta, e protexido no extremo contrario a esta por un elemento de plástico a xeito de mango. Isto é, a arma que o procesado se procurou xa antes de poñerse á cola de entrada ao comedor do módulo do centro penitenciario, excedía nun centímetro incluso á consideración regulamentaria de puñal, tiña dous gumes, e era puntiaguda, enchéndose así plenamente a descrición de arma prohibida dada polo lexislador aos efectos da súa integración no artigo 563 do Código Penal .

Verbo deste último, e en concreto sobre a tenencia eventual o seu animus posidendi, tense dito que se trata dun delito permanente en canto a situación antixurídica comeza dende que o suxeito ten a arma no seu poder e se mantén ata que se desprende da mesma; tamén que se trata dun delito formal, por non requirir para a súa consumación dun concreto resultado material, nin producción de dano, sequera algún sector doutrinal prefire falar ao respecto dun delito de perigo comunitario e abstracto, en canto o mesmo crea un risco para un número indeterminado de persoas, que esixe como elemento obxetivo unha acción de tenencia que consiste no acto positivo de ter ou portar a arma, con posibilidade de dispoñibilidade sobre ela, é dicir, poder usala segundo o destino apropiado da mesma ( ATS 1465/2006, do 21 de xuño , e as neste citadas SSTS 709/2003, do 14 de maio, e 14 de xuño de 1991 ).

QUINTO.- Non concorren circunstancias modificativas da responsabilidade criminal.

O Ministerio Fiscal non facía mención de ningunha delas.

A acusación particular alegaba a do artigo 22.4ª do Código Penal , segundo a cal resultaría agravante a comisión do delito por motivos racistas, antisemitas ou outra clase de discriminación referente á ideoloxía, relixión ou crenzas da vítima, a etnia, raza ou nación á que pertenza, o seu sexo ou orientación sexual, ou a enfermidade ou minusvalía que padecese. Porén, e non descartándose que o procesado dirixise comentarios racistas a Oscar , o certo é que os feitos axuízados non tiñan por causa aqueles supostos motivos, senón a sobreexcitación creada no procesado pola anterior discusión e agresión da que fora obxeto e á que el se vía obrigado a non deixar sen contestación, entre outros motivos, pola súa predicada condición de intocable e líder respetado dentro do centro penitenciario, consonte así mesmo o teñen declarado os propios funcionarios do centro penitenciario. Ben se resume ao respecto a xurisprudencia coa mera cita da STS 1145/2006, do 23 de novembro , para rexeitarmos tal circunstancia agravante. Así, segundo aquela: "Esta circunstancia que ha había sido incorporada a nuestra legislación penal en la reform 4/95 de 11 de mayo, ha sido objeto de criticas doctrinales, por cuanto se basa en algo que pertenece al juicio interno del autor, lo que impide encontrar razones por las que la gravedad objetiva del delito sea mayor, y delimitar, en términos de seguridad jurídica, que es un comportamiento racista, antisemita o discriminatorio, es introducirnos en un terreno valorativo que sin duda se presta a la discrecionalidad, por cuanto lo que caracteriza la circunstancia es que el racismo, el antisemitismo o cualquier sentimiento discriminatorio, sea el motivo de cometer el delito, por tanto nos encontramos ante la averiguación, en términos de carga de prueba, de un elemento motivacional que solo podrá deducirse de indicios. Es cierto que en muchos supuestos estarán acreditados de forma palmaria, pero también lo es que pudiera producirse casos límite de muy compleja solución.

No obstante los valores de antirracismo, antisemitismo o tolerancia ideológica y religiosa son valores esenciales de la convivencia, y el derecho penal debe cumplir su función de asentar tales valores en el seno del tejido social, de ahí que entendemos positiva su incorporación al Código Penal, pero de la misma manera, para no vulnerar los postulados de seguridad jurídica, debe determinarse con precisión que éste y no otro ha sido el móvil del delito, para evitar la aplicación indiscriminada de esta circunstancia agravante por más que algunos hechos ofendan los valores más esenciales de nuestra convivencia.

Por ello para la aplicación de esta circunstancia será necesario probar no solo el hecho delictivo de que se trate así como la participación del acusado, sino también la condición de la víctima y además la intencionalidad, y esto es una injerencia o juicio de valor que debe ser motivada, art. 120.3 CE . Se trata en definitiva, de un elemento subjetivo atinente al ánimo o móvil especifico de actuar precisamente por alguna de las motivaciones a las que el precepto hace referencia, excluyendo, por consiguiente, aquellos supuestos en los que estas circunstancias carezcan del suficiente relieve o, incluso, no tengan ninguno. Resulta, por ello, innecesario señalar que no todo delito en el que la víctima sea una persona caracterizada por pertenecer a otra raza, etnia o nación o participar de otra ideología o religión o condición sexual, haya de ser aplicada la agravante. Se trata de una circunstancia que se fundamenta en la mayor culpabilidad del autor por la mayor reprochabilidad del móvil que impulsa a cometer el delito, siendo por ello requisito que aquella motivación sea la determinante para cometer el delito".

A defensa facía mención da circunstancia atenuante cualificada de arrebato ou obcecación do artigo 21.3 do Código Penal , e da atenuante cualificada do artigo 21.1 en relación co artigo 20.1 do Código Penal . E tampouco se estima concorrente ningunha delas, pois, por unha banda, os requisitos para a súa apreciación tampouco se darían. Serían os mesmos segundo a STS 904/2007, do 8 de novembro , que nos releva de maiores comentarios: "a) Por lo que concierne a los estímulos.Dos son las notas que deben reunir. 1) Ser exógenos. 2) Cuando procedan de la víctima, se requiere que el sujeto activo no se encuentre en situación que le exija el deber de acatar dicha actuación de la víctima.b) Por lo que concierne a los efectos. Que afecte, bien a las facultades cognitivas del sujeto, suscitando ofuscación, o bien, que afecten a la voluntad de aquél, haciéndola irreflexiva. Trascendencia que incide en la capacidad de culpabilidad o imputabilidad. Los efectos han de ser, además, de cierta entidad o poderosos, lo que, cuando de obcecación se trata, se traduce en exigencia de más permanencia. Desde una perspectiva normativa, como en el anterior requisito, aún se añade, en éste, la exigencia de cierta eticidad. Con lo que se hace referencia a que el estímulo no produzca tales efectos desde razones que repudian las normas socioculturales que rigen la convivencia en una sociedad democrática. c) Por lo que concierne al comportamiento del sujeto como reacción a aquellos estímulos. En lo temporal se requiere una prontitud o ausencia de dilación en la respuesta, por considerar que la tardanza es incompatible con la irreflexión y la ofuscación.Pero, también es ineludible que se revista de proporcionalidad. Lo que hace que esta circunstancia se caracterice por un cierto relativismo que obliga a ponderar las específicas circunstancias contextuales de cada caso concreto. d) Por lo que concierne a las consecuencias modificativas de la responsabilidad esa ponderación es también la que ha de permitir que, en lo cuantitativo, se traduzca en una atenuante cualificada o no cualificada. Pero, si, cualitativamente, la reacción fuera totalmente desproporcionada o faltasen los requerimientos que conciernen al estímulo o a la reacción, el arrebato o la obcecación habrían de verse privados de cualquier efecto atenuante. En la misma línea que acaba de establecerse vienen las Sentencias de esta Sala de la que, entre las más recientes cabe señalar la 129/2007 de 22 de febrero(RJ 2007, 680). Y, la en ella citadas 1290/95 de 20 de diciembre(RJ 1995, 9386), 402/2001 de 8 de marzo(RJ 2001, 1347), o la 1237/92 de 28 de mayo(RJ 1992, 4398), o la de 29 de diciembre de 1989 , entre otras. A la luz de tal doctrina, no cabe sino convenir con la sentencia de instancia cuando rechaza la atenuante en el presente caso fundándose en la existencia de un prolongado período de tiempo entre el conocimiento por la recurrente de la relación". Só insistir en que, no presente caso, o amplo lapso temporal empregado na resposta por parte do procesado, así como a enorme desproporcionalidade desta, nos termos xurisprudenciais indicados notoriamente arromban con calquera posibilidade de estimación da atenuante de arrebato ou obcecación, así como a de calquera anomalía ou alteración psíquica directamente derivada da previa agresión física sufrida por parte do procesado en termos que lle impidesen comprender a ilicitude do feito que, fría e meditadamente, levou a cabo.

E outro tanto cómpre dicir da tamén pretendida atenuante do artigo 21.1 en relación co 20.1 do Código penal , xa que ningunha anomalía ou alteración psíquica se apreciou no procesado como precisamente o demostra e pon de relevo o seu xeito de actuar, igualmente incompatible con aquela minoración da responsabilidade que se pretendía.

A mesma sorte negativa merece correr a alternativamente formulada atenuante analóxica do artigo 21.6ª do Código Penal , de alteración da persoalidade polo tempo que levaba o procesado ingresado na cadea. A tal efecto propuxo a defensa o exame do procesado, así como para o ditame de se calquera circunstancia que alterase o seu status ou xerarquía na cadea podía provocarlle unha grave alteración na súa conduta ou un estado de arrebato ou obcecación por medo a perder tal posición que o fixese non ser responsable dos seus actos. E o informado foi que tiña un grao de prisionalización alto, cun autocontrol precario e capacidade de resolución dos conflictos de xeito impulsivo sen avaliar as consecuencias, cun nivel de tolerancia moi baixo, con patrón de condutas agresivas, predominando a súa actitude dominante. Mais de todo isto, non se tira ningunha súa pretendida alteración da persoalidade polo tempo que leva en prisión aos efectos atenuatorios da súa responsabilidade criminal.

SEXTO.- En materia de penas estarase ao disposto no artigo 66.1.6ª do Código Penal ao non concorrer atenuantes nin agravantes e ser así de aplicación a pena establecida pola Lei para os delitos cometidos, na extensión que se estima adecuada, en atención ás circunstancias persoais do delincuente e a maior ou menor gravidade dos feitos. Tendo en conta no caso do delito de lesións intentado o disposto no artigo 62 do Código Penal .

En concreto, e en consideración ao anterior: A) Polo delito de asasinato do artigo 139.1ª do Código Penal , imponse a pena de 16 anos de prisión. B) Polo delito de lesións graves dos artigos 147.1 e 148.1º do Código Penal , no grao de tentativa do artigo 16.1, en relación co artigo 62 do mesmo texto legal , a pena de 23 meses de prisión; C) Polo delito de lesións por imprudencia grave do artigo 152.1.1º do Código Penal , en relación co artigo 147.1 do mesmo texto legal , á pena de 4 meses de prisión; e D) Polo delito de tenencia ilícita de armas prohibidas do artigo 563 do Código Penal , en relación co artigo 4.1f do Real Decreto 173/1993, do 29 de xaneiro , polo que se aproba o Regulamento de Armas, á pena de 2 anos de prisión.

SÉTIMO.- Toda persoa criminalmente responsable dun delito ou falta tamén o é civilmente se do feito se derivasen danos ou prexuízos ( artigo 116 do Código Penal ). Neste sentido procede declarar responsable civil ao procesado Jose Augusto .

Mais os sucesos acaeceron no centro penitenciario de A Lama, e por iso foi parte a Avogacía do Estado que nega a súa correspondente responsabilidade civil con motivo dos feitos.

Un ben cativo repaso á xurisprudencia máis recente inexorablemente determina a responsabilidade civil subsidiaria do Estado. Así, a STS 433/2007, do 30 de maio , nun caso de delito de lesións cometido nun centro penitenciario por un interno en prexuízo de outro, sinala que: "La responsabilidad civil subsidiaria del Estado surge de la Ley y por lo tanto, no puede ser modificado por normas de rango meramente reglamentario. Por esta razón el inteligente planteamiento del Abogado del Estado, basado en el art. 116.3 del Reglamento Penitenciario no puede ser acogido, dado que, de todos modos, el Estado sigue siendo por imperio de la LGP el garante de la vida e integridad de los internos y ello significa que las medidas de seguridad deben ser adecuadas a los peligros que genere cada fase de la ejecución de la pena. Consecuentemente, el requisito de infracción de los reglamentos de policía, es decir, preventivos, que requiere el art. 120.3 CP se cumple en el presente caso. En efecto, los reglamentos no reducen el alcance de la posición de garante de la Administración Penitenciaria y, es evidente, que en un ámbito como el carcelario, donde las tensiones personales entre los internos pueden ser de cierta intensidad, se requiere un especial cuidado para que instrumentos que pueden ser utilizados como armas no queden al alcance de aquéllos sin ningún control. Por todo ello resulta evidente que si se hubieran prevista adecuadas medidas de control sobre los instrumentos de la especie del que fue utilizado en el presente hecho, el delito no hubiera podido ser cometido".

A STS 47/2007, do 8 de xaneiro , dispón que: "La inclusión de un apartado específico para la responsabilidad civil subsidiaria del Estado, la Comunidad Autónoma, la Provincia, la isla, el Municipio y demás entes públicos ( artículo 121 del Código Penal ) no modifica ni altera la responsabilidad tradicional de estos entes, recogida en la referencia general del artículo 120. 3º del Código Penal a las personas naturales o jurídicas por los delitos o faltas cometidos en los establecimientos de los que sean titulares, cuando por parte de los que los dirijan o administren o de sus dependientes o empleados, se hayan infringido los reglamentos de policía o las disposiciones de la autoridad que estén relacionados con el hecho punible cometido, de modo que éste no se hubiera producido sin dicha infracción. La homologación de ambos supuestos ha sido avalada por el acuerdo de la Sala General de 26 de mayo de 2000 en el que se llegó a la conclusión de la compatibilidad entre ambos preceptos, aplicándose el artículo 121 cuando el daño causado pueda ser atribuido a un funcionario imputado en el proceso y el 120.3 cuando se observe un funcionamiento de la administración contrario a las previsiones reglamentarias que regulan el funcionamiento del servicio. En dicho acuerdo se aprobó que: «el artículo 121 del nuevo Código Penal no altera la jurisprudencia de esta Sala relativa a la responsabilidad civil subsidiaria del Estado por delitos cometidos en establecimientos sometidos a su control, cuando concurran infracciones reglamentarias en los términos del artículo 120.3 del Código Penal ». Como es lógico no basta con detectar irregularidades en el cumplimiento de las previsiones reglamentarias sino que es necesaria una conexión causal entre la infracción de los reglamentos y el resultado de tal manera que, sin dicha infracción, el tercero no hubiera cometido el delito".

Quizais a máis exhaustiva, entre as recentes, sexa a STS 1433/2005, do 13 de decembro , segundo a cal: "El recurso interpuesto por la Abogacía del Estado, expresamente apoyado por el Ministerio Fiscal, al amparo del art. 849.1 LECrim , por infracción del art. 120.3 CP , norma de carácter sustantivo, que ha sido aplicada indebidamente por la sentencia recurrida para declarar la responsabilidad civil subsidiaria del Estado, dado que no ha existido infracción de reglamentos de policía por parte del personal del Centro Penitenciario, de manera que no puede imputarse a una infracción de esta naturaleza la producción del hecho delictivo, pues de una parte, el interno causante de las graves lesiones padecidas por su oponente estaba realizando un trabajo productivo y retribuido por empresario del exterior; de otro lado, el instrumento utilizado para ocasionar las lesiones era un cúter de los que necesariamente han de ser utilizados para el desarrollo de un trabajo. Los internos participantes en la riña habían accedido al desempeño de tareas remuneradas previo examen por la Junta de tratamiento de su historial penitenciario, así como previa declaración de aptitud para el desempeño de ese trabajo, sin que fuera necesario que el Centro Penitenciario adoptara especiales medidas de seguridad ni para el uso de las herramientas necesarias ni para el desempeño de su tarea productiva.

El desarrollo argumental tanto del recurso como del apoyo del Ministerio Fiscal y del escrito de impugnación de la representación del perjudicado Pedro Antonio hace necesario recordar, que en el art. 120 CP se recogen los supuestos generales de responsabilidad civil subsidiaria concebida en defecto de la responsabilidad civil directa inherente a la criminal del acusado, es decir, se trata de una responsabilidad civil de «segundo grado», solo efectiva ante el fracaso de la exigencia de responsabilidad al genuinamente obligado.

En su apartado 3, concibe como responsables subsidiarios a «las personas naturales o jurídicas, en los casos de delitos o faltas cometidos en los establecimientos de que sean titulares, cuando por parte de los que los dirijan o administren, o sus dependientes o empleados, se hayan infringido los reglamentos de la policía o las disposiciones de la autoridad que estén relacionados con el hecho punible cometido, de modo que éste no se hubiera producido sin dicha infracción».

Pues bien, a la vista de que solo el art. 121 CP alude específicamente a la responsabilidad subsidiaria del Estado, la provincia, el municipio y demás entes públicos, en tanto el art. 120 hace mención genéricamente a las personas naturales y jurídicas, se ha sostenido por algunos que la responsabilidad del Estado solo puede fundarse en el art. 121 como norma de carácter especial, no siendo factible acudir a la normativa del art. 120.3. La pretensión de los que así hablan -voces generalmente venidas del campo administrativo, restringiendo la responsabilidad subsidiaria del Estado en vía penal- es la de desplazar al área administrativa y, en su caso, contencioso-administrativa, las demandas contra las Administraciones Publicas. Tal argumentación es contestada por un sector amplio resaltando que el art. 120.3 no establece ninguna distinción entre personas jurídicas, publicas y privadas, por lo que ante cualquier duda debe optarse por la interpretación más favorable a víctimas o perjudicados.

Los arts. 2 e) y 4.1 Ley 29/1998 de 13 de julio , reguladora de la Jurisdicción Contencioso-Administrativa, favorecen, bien que de modo indirecto, semejante interpretación. Constituiría un privilegio inconstitucional, opuesto a los principios de igualdad y tutela judicial efectiva, interpretar que el Estado está dispensado de la responsabilidad civil subsidiaria en vía penal, a través del art. 120.3, mientras se exige dicha responsabilidad a las restantes personas jurídicas.

La expresión «personas naturales o jurídicas» es eminentemente amplia y abarcadora, cualquier entidad publica o privada habrá de tener cabida en ella. De ahí que se haya estimado que entre las primeras figura el Estado o cualquier ente Público por los delitos cometidos en órganos o establecimientos de los que aquéllos ostenten la titularidad.

El art. 120 CP proclama una responsabilidad del tipo de la subsidiaria en contra de las personas naturales o jurídicas a que hace referencia, titulares de una actividad empañada en su dinámica por las infracciones a que se alude, sobre el presupuesto de que el hecho punible cometido «no se hubiera producido sin dicha infracción». Más debemos reparar que el binomio infracción-daño no se puede construir con semejante nitidez. Así una parte de la doctrina entiende que la infracción de los reglamentos ha de tener una relación simplemente adecuada, de manera que el resultado se vea propiciado por ella. Sobre la base de la infracción causal primera del responsable subsidiario, se incrusta o interfiere una intervención delictiva dolosa o imprudente de un tercero - autor material del hecho-. Con acierto se apunta que esta relación de ocasionalidad necesaria entre infracción y hecho punible no equivale, al menos en todo caso, a relación de causalidad entre infracción y daño, no hay que olvidar que en el supuesto contemplado por el art. 120.3, el proceso causal que media entre ambos elementos se ve interferido por un factor de singular trascendencia, como es la comisión de un hecho delictivo por parte de un tercero, es decir, un sujeto distinto del propio titular y ajeno, por hipótesis, al circulo de personas de cuya actuación ha de responder aquél. En todo caso ha de constatarse una conexión causal -más o menos directa- entre la actuación del titular o de sus dependientes y el resultado dañoso cuyo resarcimiento se postula. Ante la inexistencia o insuficiencia de las medidas de prevención adoptadas entre ellas, básicamente el despliegue de los deberes de vigilancia y de control exigibles, podrán acordarse las resoluciones oportunas para llegar a la efectivación de la responsabilidad civil subsidiaria. Aquella inhibición o descuido genera un riesgo que es base y sustento de la responsabilidad. La expresión legal, referida a infracción de reglamento, no puede entenderse en un sentido tan estricto que excluya aquella vulneración o desentendimiento de una norma de rango legal.

Esta Sala se ha hecho eco de las consideraciones expuestas y ha elaborado un cuerpo jurisprudencial, por ejemplo STS 28.6.2000 , en el sentido de que el Estado puede incurrir en responsabilidad civil subsidiaria en los supuestos previstos en los arts. 120.3 y 121 CP , que son distintos y sin ninguna primacía de uno sobre otro.

En dicha línea se sitúan las STS 13.12.95 ( RJ 1995, 8959) , 20.4.96 ( RJ 1996, 2889) , 10.10.98 ( RJ 1998, 8709) , 30.6.2000 ( RJ 2000, 6603) , 31.1.2001 ( RJ 2001, 491) , 13.7.2002 ( RJ 2002, 7506 ) . Según la S. 31.1.2001 , el art. 121 CP regula la declaración de responsabilidad civil del Estado en el ámbito penal en aquellos supuestos en que los daños a reparar hayan sido causados por los criminalmente responsables de los delitos que generan dichos daños, cuando sean autoridad, agentes, contratados o funcionarios públicos.

Lo cual no quiere decir que cuando no concurran estos presupuestos, no sea posible la exigencia de esa responsabilidad por otros cauces que también están previstos en el Código, como el que previene el art. 120.3, en el que el Legislador parte de otras situaciones distintas, enumerando en su ámbito de ampliación a toda clase de personas jurídicas, tanto publicas como privadas, que sean titulares del establecimiento en el que se comete el hecho delictivo.

La sentencia de 13.6.2003 , profundiza y amplia las consideraciones precedentes, preguntándose si el Estado puede ser responsable civil subsidiario sólo por el art. 121 o también por el art. 120.3. La respuesta ha de ser afirmativa. Los artículos 120.3º y 121 del CP no son incompatibles entre sí y permiten una interpretación armónica. No existe antinomia entre ellos porque se refieren a situaciones distintas y conductas diferentes. En el art. 121 lo determinante es la dependencia funcional del autor del hecho punible con el Estado por cualquier título, administrativo o laboral, con independencia de cualquier consideración local o territorial. En el art. 120.3º, por el contrario, lo decisivo es el lugar donde el hecho punible se comete. Las tipicidades descritas en ambos preceptos son autónomas y bien diferenciadas y pueden generar, cada una en su ámbito, la correspondiente responsabilidad civil subsidiaria del Estado. Esta interpretación es acomodada a los principios constitucionales de justicia e igualdad y sensible con la víctima, a la que evita el llamado peregrinaje de jurisdicciones, y con las crecientes exigencias de la victimología actual; es acorde con nuestro sistema tradicional, elogiado por la doctrina española y extranjera, de ejercicio conjunto de la acción penal y de la civil, que en el Ministerio Fiscal se rige en deber institucional ( art. 108 de la LECrim ) y constituye una «característica de signo progresivo conectada al sentido social del Estado de Derecho proclamado en el art. 1 CE , que beneficia directamente a los sectores de la población menos dotados económicamente, a quienes facilita la defensa de su derecho, para conseguir con esa actuación intuitiva la igualdad efectiva de individuos y grupos, a la cual encamina el art. 9 CE y, con ella, la justicia» ( STC 98/1993, de 22 de marzo, F. 3 ).

La responsabilidad civil del Estado u organismos públicos se caracteriza, en definitiva, por la falta de adopción de las medidas de control para la evitación de ilícitos criminales, dentro del ámbito de organización de la entidad publica responsables, lo que ha dado origen a los clásicos parámetros de la culpa in vigilando o in eligiendo, su progresión con la creación del riesgo en aquellos casos en que se genere tal responsabilidad en un ámbito propio de dicho carácter.

Las SSTS 28.6.2000, 5.6.2001, y 13.6.2003 nos ofrecen un perfecto esquema acerca de la responsabilidad civil subsidiaria del Estado y demás Entes públicos. La misma se producirá en los siguientes casos:

1) Cuando los personalmente responsables de los delitos dolos o culposos de los que proviene el daño a indemnizar sean autoridad, agentes y contratados de la misma o funcionarios públicos se requerirá.

a) que el hecho se hubiera cometido cuando estos se hallaban en el ejercicio de sus cargos o funciones.

b) que la lesión sea consecuencia directa del funcionamiento de los servicios públicos que le estuvieren confiados.

2) Cuando no sean responsables de los delitos productores del daño las personas enumeradas (autoridades, funcionarios o asimilados) y se den las siguientes circunstancias:

a) que se cometan en un establecimiento de los que sean titulares o se hallen sometidos al control del Estado y demás organismos públicos.

b) que sus dirigentes, administradores, dependientes o empleados hayan infringido los Reglamentos de Policía y demás disposiciones de la autoridad, relacionados con el hecho punible.

c) que sin dicha infracción el tercero no hubiera cometido el delito, ha de ser, pues la infracción reglamentaria causalmente influyente en el delito cuyos daños se trata de resarcir. Relación causal que no ha de alcanzar necesariamente un grado de exclusividad, bastando llegar a una conclusión de propiación y razonabilidad en la originación del daño.

Norma esta del art. 120 CP , afirma la STS 13.6.2003 , que en su interpretación jurisprudencial no se ve afectada por el nuevo art. 121 CP , según el acuerdo del Pleno de esta Sala Segunda del Tribunal Supremo de 26.5.2000, conforme al cual «el art. 121 del nuevo CP no altera la jurisprudencia de esta Sala relativa a la responsabilidad civil subsidiaria del Estado por los delitos cometidos en establecimientos bajo su control, cuando concurran infracciones reglamentarias en los términos del art. 120.3 CP ».

Estos acuerdos plenarios no son, ciertamente jurisprudenciales, ni crean jurisprudencia, pero constituyen su normal y lógico antecedente y sus criterios interpretativos se van convirtiendo, necesariamente en doctrina jurisprudencial.

Expuestas estas consideraciones previas y en relación al concreto caso objeto de nuestro análisis. La responsabilidad civil subsidiaria del Estado por delitos cometidos en el interior de un Centro Penitenciario debe analizarse teniendo en cuenta el especial deber de vigilancia que le incumbe en estos Centros, administrados y custodiados por funcionarios públicos, en el que viven temporalmente privados de libertad, un cierto número de personas con el riesgo de conflicto derivado de obvias razones psicológicas. Responsabilidad que se deriva del art. 76 Reglamento Penitenciario , que los funcionarios deben conocer, bastando cualquier indicio o sospecha de perturbación en la vida norma del Establecimiento. Hay pues responsabilidad del Estado en el insatisfactorio cumplimiento de las medidas exigibles para garantizar la seguridad de los reclusos, así como la integridad física de las personas encomendadas a su custodia.

La jurisprudencia ( SS. 13.12.95 [ RJ 1995, 8959] , 20.4.96 [ RJ 1996, 2889] , 14.9.97, 28.6.00 [ RJ 2000, 5649] , 21.1.01, 5.6.01 [ RJ 2001, 7187 ] ), tras establecer distinción entre la responsabilidad derivada del art. 121 y la del art. 120.3 -que hemos analizado-, ha aplicado reiteradamente este último precepto (que se corresponde con el antiguo art. 21 CP 1973 [ RCL 1973, 2255 ] ), para fundamentar la responsabilidad por hechos acaecidos en Centros Penitenciarios, siempre que concurran los siguientes requisitos:

a) Que se haya cometido un delito o falta; b) Que tal delito o falta haya tenido lugar en un establecimiento dirigido por la persona o entidad contra la cual se va a declarar la responsabilidad; c) Que tal persona o entidad, o alguno de sus dependientes hayan cometido alguna infracción de los reglamentos generales o especiales de policía. Esta última expresión se debe interpretar con criterios de amplitud, abarcando cualquier violación de un deber impuesto por la Ley o por cualquier norma positiva de rango inferior. Para establecer la responsabilidad subsidiaria basta con determinar que existió la infracción y que ésta se puede imputar al titular de la entidad o a cualquiera de sus dependientes, aunque por las circunstancias del hecho o por dificultades de prueba no sea posible su concreción individual; d) Por último, es necesario que la infracción de los reglamentos de policía esté relacionada con el delito o falta cuya comisión acarrea la responsabilidad civil, es decir, que de alguna manera, la infracción penal haya sido propiciada por la mencionada infracción reglamentaria. En esta dirección la STS 10.7.2000 , en un caso de muerte de un interno por otro en el departamento destinado a reincidentes peligrosos, utilizando un arma blanca, que no fue localizada en los sucesivos cacheos efectuados por los funcionarios, tras descartar la competencia de los tribunales del orden jurisdiccional Contencioso-Administrativo, afirmando la de los penales, declaró: «La imputación del hecho a una irregularidad, básicamente omisiva, de la Administración no puede ser discutida, toda vez que el mantenimiento del orden en un establecimiento penitenciario es una función específica del Estado y no se puede considerar que tal función haya sido cumplida si en una cárcel hay reclusos que disponen de armas». Añadiendo: «es evidente que en el presente caso hubo infracciones reglamentarias, pues de lo contrario el acusado no hubiera podido tener en su poder el arma con la que produjo la muerte. Esta infracción reglamentaria, por otra parte, es consecuencia directa del funcionamiento de los servicios públicos encomendados a los funcionarios de prisiones que, en el presente caso, han omitido controlar eficazmente, por su posición de garante frente a la vida, integridad y salud de los internos ( art. 3.4 LOPJ ), que éstos tengan armas en su poder».

De manera similar la STS 5.6.2001 , en un supuesto de dos internos que aprovechando que otros dos dormían en la celda, rociaron de gasolina que llevaban en una botella de plástico, la puerta de la habitación, prendiendo fuego y causando graves lesiones, declaró que: «Si los controles de vigilancia y seguridad no pudieron impedir que los procesados se hicieran con un recipiente con dos litros de gasolina y accedieran a la habitación de las víctimas, es indudable que se incurrió por los funcionarios en una infracción reglamentaria, fruto de una omisión culposa, que influyó causal y decisivamente en el resultado ( arts. 68, 69 y 70 RP )». Por su parte, la STS 31.1.2001 , analizando la agresión de un interno a otro en los servicios de un módulo penitenciario, con la colaboración de otro recluso que no sólo impidió la salida de los servicios al fallecido, sino que también permaneció en la puerta vigilando para que no pudiera recibir el auxilio de ningún funcionario del Centro, concluyó: «que si bien es claro que no cabía aplicar el art. 121 CP toda vez que el responsable criminal del homicidio generador del daño a indemnizar carece de todo vinculo funcionarial con el Estado, pero si lo es el art. 120.3 pues homicida y víctima se encontraban recluidos en un Centro Penitenciario del Estado que fue el lugar donde se cometió el delito para cuya ejecución tuvo singular relevancia la ausencia o déficit de la vigilancia... siendo esta infracción reglamentaria de los encargados de establecer o llevar a cabo las medidas de control y vigilancia necesarias para garantizar la seguridad de los internos el elemento causal que contempla y exige el tan citado art. 120.3 CP ».

En definitiva, la jurisprudencia viene extendiendo la responsabilidad al Estado por delitos y faltas cometidos en los establecimientos penitenciarios, cuando haya habido omisión o ejecución de las medidas precisas sin la debida diligencia, primero para evitar que los internos posean, confeccionen o porten armas blancas en dicho establecimiento por el riesgo que puede suponer para la vida e integridad de las personas encomendadas a su custodia y, posteriormente, al no adoptar las medidas de vigilancia precisas para evitar que un interno circule de una galería a otras, y una vez detectado tal tránsito no se tomen las precauciones necesarias, con el fin de evitar resultados tan nefastos.

Así los arts. 3.4 LGP y 5.3 RP disponen que la Administración velará por la vida, integridad y salud de los internos y la existencia en poder del acusado de un objeto punzante susceptible de producir tan graves daños como los que con él se produjeron, implica una negligencia en el cumplimiento de las funciones de vigilancia necesarias a fin de evitar que los reclusos se hallen en posesión de tal clase de objetos, que no se detectó en poder del acusado la posesión del objeto mortífero por él utilizado en los registros o cacheos reglamentarios que deban hacerse por el buen gobierno de las cárceles o que se hicieron sin el rigor y meticulosidad exigibles ( SSTS 25.5.94, 5.5.95 [ RJ 1995, 3560] , 19.3.97 [ RJ 1997, 2332] , 28.6.2000 [ RJ 2000, 5649] , 10.7.2000 [ RJ 2000, 6616] )".

Só cabe engadir para, se cadra, afortalar a razón da responsabilidade civil subsidiaria do Estado as seguintes concretas circunstancias: houbo unha pelexa no patio do módulo 3 do centro penitenciario de A Lama consistente na agresión de Oscar a Jose Augusto que ningún funcionario veu e que ningún sistema de seguridade grabou; de terse alguén percatado de tal feito, como así debía ser, a máis mínima cautela impoñía a adopción de medidas de seguridade e de inmediata separación entre ambos internos; malia o procesado presentar un visible hematoma arredor do ollo dereito e unha ferida inciso contusa na pirámide nasal, ninguén tampouco se decatou de tal feito cando os presos foron obxeto de reconto para pasaren ao comedor; neste había uns 103 presos xuntos e un só funcionario no inmediato office e outro vixiando dende unha oposición máis elevada máis non dentro do comedor senón por fóra do mesmo; ninguén da administración penitenciaria tampouco se decatou da letal agresión de Jose Augusto a Oscar ata despois de si veren como o primeiro xa corría detrás de Serafin ; así como que tampouco ninguén do centro penitenciario reparou en que da porta do servizo dos internos e, en concreto, do seu escudo faltaba un elemento co que, no dicir dun funcionario, se confeccionou o pincho empregado polo procesado.

No que atinxe á concreta fixación do monto da responsabilidade civil que é mester poñer de cargo dos referidos responsables, nin resulta de estricta aplicación o baremo para o ben diferente caso dos accidentes de circulación, nin mesmo a acusación particular foi máis alá da demostración do grao de parentesco do falecido coas persoas a prol das cales se instaban as correspondentes indemnizacións. Por iso, só empregando como referenza orientativa aquel baremo, con lixeira superación do mesmo como consonte se ten admitido xurisprudencialmente nun caso de asasinato polo dano moral anoado ao mesmo reputarse maior que o determinado por un feito da circulación automobilística ( SSTS 25/10/2006, e 17/2/2005 ), establécense (tomando como orientación a recente STS 758/2007, do 19 de setembro ), en 50.000 euros a cantidade a percibir pola esposa do falecido Marcelina , en 24.000 euros no caso da filla María Rosario aínda hoxe menor de idade, e en 6.000 euros no caso da nai Diego .

OITAVO.- As custas procesuais enténdense impostas pola Lei aos criminalmente responsables de todo delito ou falta ( artigo 123 do Código Penal , e artigos 239 e 240.2º da Lei de Axuizamento Criminal), polo que resultan de obrigada imposición ao acusado as xeradas na presente instancia, con inclusión das da acusación particular.

Vistos os artigos de xeral e pertinente aplicación.

Fallo

Que debiamos condenar e condenamos ao procesado Jose Augusto , como autor responsable dos seguintes delitos, sen a concorrencia de circunstancias modificativas da responsabilidade criminal, ás seguintes penas:

A) Polo delito de asasinato do artigo 139.1ª do Código Penal , imponse a pena de 16 anos de prisión.

B) Polo delito de lesións graves dos artigos 147.1 e 148.1º do Código Penal, no grao de tentativa do artigo 16.1, en relación co artigo 62 do mesmo texto legal, a pena de 23 meses de prisión;

C) Polo delito de lesións por imprudencia grave do artigo 152.1.1º do Código Penal, en relación co artigo 147.1 do mesmo texto legal , á pena de 4 meses de prisión; e

D) Polo delito de tenencia ilícita de armas prohibidas do artigo 563 do Código Penal, en relación co artigo 4.1f do Real Decreto 173/1993, do 29 de xaneiro , polo que se aproba o Regulamento de Armas, á pena de 2 anos de prisión.

Resulta privado igualmente o procesado do dereito de sufraxio pasivo durante o tempo da condena, así como condenado ao pagamento das custas, incluídas as da acusación particular.

En materia de responsabilidade civil, o procesado e o Estado como responsable civil subsidiario, deberán indemnizar en 50.000 euros á esposa do falecido Marcelina , en 24.000 euros no caso da filla María Rosario , e en 6.000 euros no caso da nai Diego .

Absólvese ao procesado dos delitos distintos dos obxeto de anterior condena polos que fora acusado polo Fiscal e acusación particular, así como dos restantes pronunciamentos por estes formulados.

Notifíqueselles esta sentenza ás partes e fágaselles saber que contra ela poden interpoñer RECURSO DE CASACIÓN, ante a Sala Segunda do Tribunal Supremo, por infracción de lei ou quebrantamento de forma, no prazo de CINCO DIAS, que se contarán desde a última notificación.

Así , por medio desta nosa sentenza, da que se levará testemuño ao rolo de Sala, e se anotará nos rexistros correspondentes, pronunciámolo, mándamolo e asinámolo.

Fórmate con Colex en esta materia. Ver libros relacionados.