Sentencia Civil 552/2025 Audiencia Provincial Civil de Pontevedra nº 3, Rec. 197/2024 de 17 de noviembre del 2025

PRIMEIRO.-Recorre a parte demandada reconveniente contra a sentenza parcialmente acolledora da demanda, na cal se exercitaba acción de reclamación do prezo en contrato de obra, e desacolledora da reconvención, na cal se exercitaba acción de indemnización de danos e perdas por incumprimento contractual. Alega, fundamentalmente, erro na valoración da proba e vulneración do artigo 24 da Constitución española por falta de tutela xudicial efectiva con indefensión por falta de motivación, ao cal se opón a parte demandante por compartir o razoado na sentenza de instancia.

Nesta, no que á demanda respecta, por unha banda entendíase acreditada a execución dos traballos cuxo importe se reclama, con excepción da instalación de estadas colgantes, porque non foron montadas finalmente, e da partida de estadas para canlón, porque pagou a demandada directamente ao operario; e, por outra banda, non se entendía acreditado que estivesen mal executados. En relación coa reconvención, considera o xulgador que non se pode reclamar o prezo de montaxe das súas propias estadas, pois, debido a que a demandante non instalou as estadas colgantes, exclúese o seu dereito a cobrar o prezo pactado no contrato por isto, polo que non existe prexuízo para a demandada reconveniente; que non existe proba da rotura de tellas; e que os danos e perdas derivados da entrada de auga nun dos pisos que se estaban a reparar non xerou aínda prexuízo ningún á reconveniente, pois nin tivo que facer fronte a pagamento ningún polo dito concepto, nin se declarou a súa responsabilidade por tales danos.

Estamos ante un recurso de apelación en que se mesturan discrepancias coa valoración da proba efectuada na instancia con críticas infundadas ao labor do xulgador de instancia, nun ton que excede o lexítimo dereito de defensa da parte, e centradas fundamentalmente na motivación da sentenza, insinuando que existe ausencia de motivación, pero sen solicitar a nulidade da sentenza por tal razón. Calquera lector desapaixonado da sentenza pode comprobar que está exhaustivamente motivada, e que o que a parte apelante expresa son discrepancias co razoado e resolto polo xulgador. A alegación de falta de motivación carece de sustento ningún, o que, unido á ausencia da petición coherente coa alegación de falta de motivación, que sería a nulidade da sentenza, determina que non volvamos facer referencia á cuestión, limitándonos a abordar as discrepancias expostas no recurso co razoado na instancia.

SEGUNDO.-O exame das cuestións formuladas no recurso lévanos ao seu desacollemento polas razóns que referiremos deseguido.

Practicamente a totalidade do recurso xira ao redor do erro na valoración da proba en que, a xuízo da apelante, incorreu o xulgador de instancia. A este respecto, a STS do 4 de abril de 2015 establece:

"Es perfectamente lícito que el recurrente en apelación centre su recurso en criticar la valoración de la prueba hecha en la sentencia de primera instancia, e intente convencer al tribunal de segunda instancia de que su valoración de la prueba, aun parcial por responder a la defensa lícita de los intereses de parte, es más correcta que la sin duda imparcial, pero susceptible de crítica y de revisión, del Juez de Primera Instancia."

Ao noso xuízo, na sentenza valóranse correctamente as probas documental, pericial e testemuñal practicadas e alcánzanse as conclusións que antes expuxemos, con razoamentos que compartimos e que non poden ser substituídos polas subxectivas afirmacións que efectúa a parte recorrente.

A apelante expresa, en primeiro lugar, as súas discrepancias coa seguinte afirmación do xulgador de instancia:

"É importante salientar que non foron estes os únicos andamios que se empregarían na obra. No contrato, dentro do apartado "serían de su cuenta", pódese ler: "Permisos de obra, andamios fijos, apertura huecos tejado para montaje de vigas, para la subida de materiales aprovecharíamos la grúa que tengan en obra". O anterior quere dicir que a mercantil DIRECCION000 xa tiña montado unha grúa e posiblemente outros andamios na obra. O que se quere significar é que os andamios que se comprometeu a instalar Mi Casa eran uns andamios distintos dos que xa se atopaban na obra."

Alega a apelante que non se pode dar tal asunto por certo, senón que isto é o que plasmaron as partes no contrato, e que o xulgador está a dalo por feito, pero, no momento de perfección do contrato, a apelante nin tiña un guindastre montado, nin outras estadas, polo que se trata de meras "posibilidades", que non foron probadas.

A alegación non se sostén. O xulgador obtén unha conclusión razoable dos termos do contrato. A apelante discrepa, pero non expón os medios de proba que permitirían acadar unha conclusión contraria, isto é, que, malia os termos do contrato, a apelante non tiña instalados nin un guindastre nin outras estadas.

TERCEIRO.-En segundo lugar, discrepa a apelante das afirmacións da sentenza de instancia sobre a necesidade de expoñer na contestación á demanda as concretas deficiencias na execución da obra que fundamentan a exceptio non rite adimpleti contractus,aseverando que é práctica habitual, por economía procesual, remitirse ao informe pericial.

A alegación é completamente infundada. Malia o afirmado, na exposición de feitos da contestación non se fai sequera remisión ao informe pericial respecto aos defectos. Compartimos co xulgador de instancia que resulta necesaria unha exposición, sequera sexa sucinta, dos diversos defectos da obra que xustifican a invocación da excepción. E non entendemos as queixas da parte apelante cando, pese á incompleta redacción da súa contestación, o xulgador, xenerosamente, presume que existe unha remisión tácita ao informe pericial, e procede a abordar a alegación.

CUARTO.-Discrepa tamén a parte apelante das críticas que realiza o xulgador ao ditame pericial que achegou.

A Sala comparte e asume as acertadas consideracións do xulgador de instancia sobre o ditame pericial:

"O suposto "informe" rexéitase de plano. Non nos atopamos ante un verdadeiro informe pericial.

Ten que terse en conta que un informe pericial ten por obxecto, con carácter xeral, achegar coñecementos aos procedementos dos que o xulgador carece. Coñecementos técnicos, científicos, artísticos, prácticos, ou de calquera outra índole, que deben ser explicados e razoados ante o xuíz. Este, tras escoitar as razóns dadas, debe decidir se as incorpora ou non á súa argumentación e se as conclusións que lle son transmitidas poden servir á fin de dar por acreditados os feitos constitutivos de calquera das partes.

O fundamental, en todo caso, é que o que se transmite son "razóns", e non "declaracións de fe". Non se pode, baixo ningún concepto, acoller o que di un perito "porque o di". As razóns só merecen este cualificativo se son expostas, explicadas e poden ser comprobadas ou verificadas. Se as afirmacións do perito manteñen ocultas as explicacións deixan de ser razóns, abandonan o ámbito cognoscitivo, que lles é propio, para penetrar no eido volitivo. Isto non é compatible coa esencia da proba pericial.

Este é o caso ante o que nos atopamos. As conclusións do informe pericial achegado coa demanda deben ser completamente desbotadas.

A parcialidade do perito resulta tan evidente que contrarresta coa mínima obxectividade que debería amosar un técnico que ofrece os seus coñecementos ao xulgador. Neste sentido, remítome aos parágrafos resaltados na contestación á reconvención, en particular, nos folios 6 a 8, nos que se resaltan frases do "informe" no que se evidencia a actuación interesada do perito. É máis que evidente que o dito documento non pode ser valorado como se dun informe pericial se tratase. Quen toma postura dun modo tan evidente cara a unha parte non pode merecer nin sequera a consideración de "perito".

Así, pois, para valorar se existiu ou non un cumprimento defectuoso débese estar ao resto de proba practicada."

Chama a atención a exacerbada queixa da parte apelante pola remisión do xulgador aos parágrafos resaltados na contestación á reconvención, cando na súa contestación á demanda nin sequera se expresou tal remisión ao seu ditame pericial. En todo caso, non nega a realidade das referidas expresións, nin argumenta en contra delas. Expoñemos, a seguir, algunhas delas que permiten constatar a parcialidade e a falta de rigor do perito, que incluso inclúe afirmacións propias da proba testemuñal e que non pode coñecer como perito, e realiza tarefas de contraalegación propias da función do letrado, e incluso en ocasións se converte en xuíz:

"Pese a que la empresa principal ya advirtió en su momento dichas carencias al encargado general de la empresa subcontratada, éste ha hecho oídos sordos y ha presentado sendas facturas, de las que se ha abonado parte de ellas."

"Es quizá por ello que la empresa subcontratada ha hecho oídos sordos al requerimiento de la empresa principal..."

"Aquí habría que hacer una salvedad, esta es que aparece una partida al cobro dentro de esa factura correspondiente a las horas de operario en montar y desmontar andamios para canalones... que pagó directamente la empresa principal a dicho operario, con lo que se pretende es, nuevamente, una duplicidad en el cobro."

"... o bien necesitan de la intercesión de un milagro que los instale y los aguante..."

"Colocados los andamios ... la obra se paraliza por parte de la empresa subcontratada durante 12 meses ... Algo que no se menciona en la demanda presentada por la empresa subcontratada."

"Dice también la frase elegida en la presente demanda que ...la obra se inicia en el año 2020... FALSO. La obra se inicia en el mes de agosto de 2019..."

"La empresa subcontratada paraliza la obra 12 meses sin motivo alguno y la empresa principal tiene que asumir unos gastos a mayores que no le corresponden."

Malia iso, a apelante realiza unha esaxerada, inxusta e infundada crítica ao xulgador, impropia dun escrito forense, que nin sequera contén razoamento ningún que desvirtúe o razoado por aquel.

Alega a apelante que o perito non foi obxecto de tacha. Porén, isto non implica que o xulgador non deba valorar o ditame consonte as regras da sa crítica, como esixe o artigo 348 da LAC, o que comprende valorar a razón de ciencia das conclusións do perito e calquera circunstancia derivada do seu ditame que afecte á súa credibilidade.

QUINTO.-Alega tamén a apelante que no contrato de obra coa Comunidade de Propietarios do DIRECCION001 o prezo ascendía a 70 284,28 €, que é o que realmente se facturou, e que o cobrado realmente ascendeu a 68 084,24 €, de forma que existe un prexuízo económico por tardanza e mala execución polos 2200,04 € que deixou de cobrar.

Estamos ante alegacións novas non introducidas en forma na contestación á demanda, onde nada se dicía sobre este concreto prexuízo por percibir menos do pactado, nin tampouco nas alegacións complementarias na audiencia previa, polo que se incorreu en mutatio libelli,o que veda o seu exame nesta segunda instancia.

Debe lembrarse que a configuración do recurso de apelación, aínda que permite ao tribunal de segunda instancia coñecer na súa integridade do proceso, impide a formulación na alzada de cuestións que non fosen oportunamente suscitadas na instancia. Así se infire do establecido no artigo 456 da LAC, que vincula claramente o recurso aos "fundamentos de feito e de dereito das pretensións formuladas ante o tribunal de primeira instancia",de forma que o recurso non constitúe un novo xuízo nin autoriza a resolver problemas ou asuntos distintos dos expostos na primeira instancia, onde quedan inexorablemente fixados os feitos e a causa de pedir, pois o contrario supoñería unha violación do principio de preclusión procesual (art. 400 da LAC), o que provocaría na parte contraria unha verdadeira situación de indefensión, existindo innumerables pronunciamentos xurisprudenciais nese senso ( SSTS do 3 de novembro de 2009, do 18 de xaneiro e do 27 de outubro de 2010, do 17 de febreiro e do 10 de maio de 2011, do 4 de outubro de 2012, do 23 de abril de 2014, do 13 de abril e do 3 de outubro de 2016).

Neste senso, a STS do 18 de decembro de 2014 (ROJ: STS 5727/2014) indica:

"1.- La prohibición de introducción de cuestiones nuevas en la apelación es un principio fundamental del recurso de apelación. Se recoge en el art. 456.1 de la Ley de Enjuiciamiento Civil , que dispone que en el recurso de apelación podrá perseguirse que se revoque una sentencia "con arreglo a los fundamentos de hecho y de derecho de las pretensiones formuladas ante el tribunal de primera instancia". Impide que ante el tribunal de apelación se planteen recursos de apelación sobre cuestiones no alegadas oportunamente en la primera instancia y, por tanto, respecto de las que no se ha dado al juzgado de primera instancia la posibilidad de resolverlas.

2.- Esta exigencia no es un formalismo retórico o injustificado. Es una regla que entronca con la esencia del recurso de apelación. La pretensión que se haga valer en segunda instancia ha de coincidir esencialmente con la planteada en la primera instancia. El tribunal de apelación sólo podrá revocar la sentencia de primera instancia por aquellas cuestiones que, habiendo sido objeto de oportuna invocación en la primera instancia, no hubieran sido resueltas por el juez conforme a lo que el tribunal de apelación entiende que es la solución correcta. El recurrente puede pretender que el tribunal de apelación revoque la sentencia de primera instancia porque esta no haya resuelto oportunamente las cuestiones de hecho y de derecho planteadas oportunamente en los trámites alegatorios de la primera instancia (fundamentalmente, la demanda, la contestación y las alegaciones complementarias de la audiencia previa), pero no puede modificar el objeto del proceso, introduciendo nuevas pretensiones en el recurso de apelación para que el tribunal que conozca del recurso las adopte, y revoque por tal motivo la sentencia apelada.

No puede alterarse el objeto del proceso tal y como fue conformado en la primera instancia. De acuerdo a nuestra tradición histórica, la Ley de Enjuiciamiento Civil actualmente vigente acoge un modelo de segunda instancia limitada, como "revisio prioris instantie" (revisión de la instancia anterior). Por no ser un nuevo proceso, las partes no pueden pretender articular pretensiones nuevas o solicitudes no deducidas oportunamente en aquella. No solo no cabe modificar el objeto de las actuaciones de manera improcedente respecto de la primera instancia, sino que tampoco cabe convertir la apelación en un juicio nuevo."

Así as cousas, non se pode revisar o criterio xudicial plasmado na sentenza de primeira instancia baseándose en cuestións non esgrimidas nin na contestación á demanda, nin no trámite de alegacións complementarias na audiencia previa.

SEXTO.-Afirma a apelante que o contrato incluía remates de inicio e final, pero a obra carece de perfís de inicio nas fachadas laterais norte e sur, fachadas traseiras nun 60%, e en terrazas traseiras, así como perfís laterais de remate finais nos patios da fachada sur contra as paredes do edificio lindeiro, sen que na sentenza se faga desconto ningún por esta razón.

Isto debe poñerse en conexión coas discrepancias que, a continuación, se expresan sobre as valoracións do xulgador da proba testemuñal, indicando que "de los hechos objetivos resulta difícil entender por qué llega a esas conclusiones el Juzgador "a quo"; así veamos que, de los dos encargados a pie de obra, uno tiene credibilidad y el otro tiene interés, el porqué, no lo sabemos, se desconoce".

Comezando pola referencia á ausencia de perfís, debemos indicar que estamos outra vez ante alegacións novas non introducidas en forma na contestación á demanda, na cal nada se dicía ao respecto, nin tampouco nas alegacións complementarias na audiencia previa, polo que tampouco se podería examinar nesta segunda instancia.

Só se se entende, de forma xenerosa, que o contido do ditame pericial integra os feitos da demanda, malia a ausencia dunha remisión específica a aquel, podería abordarse tal cuestión.

Pero, neste caso, debemos lembrar que, polas razóns anteriormente expostas, a proba pericial non é de utilidade, polo que cómpre aterse ao resto da proba practicada, sen que indique en todo caso a apelante cales son os medios probatorios que permiten chegar a conclusións contrarias ás alcanzadas polo xulgador de instancia, compartindo a Sala a valoración da proba testemuñal efectuada por este:

"Así, pois, para valorar se existiu ou non un cumprimento defectuoso, débese estar ao resto de proba practicada.

Para a testemuña Florentino, ex traballador de Mi Casa, a obra realizouse correctamente sen que se puidese apreciar ningún tipo de cumprimento defectuoso. Ben é certo que este recoñeceu que non foran colocados todos os "perfís", se ben indicou que nos atopabamos ante un elemento estético que non afectaba á corrección da obra de ningún modo.

Para a testemuña Juan Ignacio, tamén traballador autónomo que prestou os seus servizos na obra obxecto desta lite para as dúas mercantís, a falta de perfís resulta relevante, pois pode determinar a entrada de auga pola fachada. Agora ben, tamén indicou que unha vez rematada a fachada que nesta non entraba auga.

Por último, para Carlos, a obra foi un desastre, o que motivou que a propia DIRECCION000 tivese que asumir traballos para suplir as deficiencias, tanto no relativo aos remates como para reparar tellas. Carlos é socio da mercantil DIRECCION000 co que a súa declaración non pode ser asumida sen máis, pois é máis que evidente o seu interese no resultado do xuízo.

Así as cousas, coa anterior proba, non se pode afirmar que exista un cumprimento defectuoso do contrato que faculte o demandado para solicitar unha redución do prezo da obra. A parte demandante non acreditou nin as supostas deficiencias nin tampouco puido establecer un valor ou custo que lle supuxo reparar o mal feito. Neste sentido, cómpre indicar que, como se verá, da documental achegada non se pode ter por efectuada ningún tipo de valoración respecto das ditas supostas deficiencias.

A conclusión, pois, é que non quedou acreditado ningún tipo de cumprimento defectuoso da obra por parte de Mi Casa."

Aínda que a apelante o ignore no recurso, na sentenza explícase con claridade por que a declaración do Sr. Carlos non resulta proba suficiente para acreditar os defectos, dado o seu interese no litixio pola súa condición de socio da entidade apelante. É máis, entendemos que, pola dita condición de socio, formaba parte da entidade, polo que a súa declaración no proceso só se podía producir por vía de interrogatorio de parte, a teor do establecido no artigo 309.1 da LAC, e, xa que logo, só a instancias da parte contraria (art. 301 da LAC), e non por vía da proba testemuñal proposta pola sociedade de que forma parte.

SÉTIMO.-Discrepa tamén a apelante das conclusións acadadas polo xulgador para rexeitar a súa reclamación polos custos de estadas. Afirma que no contrato se inclúe, textualmente, "Andamios colgantes, alquiler, montaje y desmontaje...... 2.500,00 €",polo que o xulgador erra, xa que a montaxe e desmontaxe de estadas colgantes vai por conta de Mi Casa; o que sería por conta da apelante son as estadas fixas necesarias para traballos menores, sen que teña sentido ter estadas colgantes e fixas, polo que a apelante se facía cargo das estadas fixas para outros traballos menores, pero non para a totalidade da colocación nas fachadas do edificio do panel sándwich. Sinala, ademais, que estamos ante unha entidade con ánimo de lucro que debe sacar proveito do seu propio material, non para prestalo de modo gratuíto á subcontrata que non cumpriu coa súa obriga de colocar estadas colgantes.

A alegación debe ser rexeitada polas claras e contundentes razóns expostas polo xulgador de instancia:

"1) Montaxe de andamios

DIRECCION000 afirma que tivo que asumir un custo non programado por mor dos andamios colgantes que non puideron ser instalados, e que a obrigaron a poñer da súa conta os andamios europeos. Con base niso afirma que se lle xeraron uns custos en andamios de 554,18 € (documento 3 da contestación e reconvención) e unha parte dos 1617,11 € (documento 4 da contestación e reconvención). Así, DIRECCION000 reclama a Mi Casa o pago destas cantidades.

A dita petición debe ser rexeitada.

O contrato inicial, como se viu, tiña unha partida para a colocación de andamios. Os ditos andamios eran distintos dos que xa tiña a mercantil DIRECCION000 na obra, pois así se detalla no contrato e así se explicou no Fundamento de Dereito Segundo desta resolución.

Agora ben, se ben quen se comprometía a instalar os andamios era Mi Casa, quen asumía o custo da instalación destes era DIRECCION000, pois así se pactou no contrato. Iso quere dicir que os custos de instalación dos andamios para a instalación dos paneis sándwich foi asumida, mediante o contrato, por DIRECCION000.

Tamén se viu que Mi Casa incumpriu o contrato ao non instalar os andamios colgantes. Con independencia dos motivos, como xa se explicou, iso determinou que perdese o dereito a cobrar os 2.500 € pola dita instalación. Quen non cumpre as súas obrigas, neste caso quen non instala os andamios, non pode cobrar pola súa instalación.

Agora ben, o que non pode DIRECCION000 é repercutir o prezo dos andamios que ela mesma colocou a Mi Casa, pois quen estaba obrigada por contrato a asumir os custos de instalación dos andamios era a propia DIRECCION000. Non existe un prexuízo, pois ela mesma era a que debía asumir este custo. O feito de que en lugar de pagar pola instalación os instalase ela directamente só determina a existencia dun dano para Carlos no caso de que se acredite que non foi responsabilidade súa que non se instalasen os andamios colgantes e que, ademais, o tempo dedicado a esta instalación lle supuxo unha perda económica directa ou indirecta. Por exemplo, porque perdeu de estar noutra obra por ter alí os andamios paralizados.

Pero ningunha destas cuestións se alega. DIRECCION000 pretende cobrar pola instalación duns andamios "propios", é dicir, duns andamios que lle pertencían. Os documentos nomeados como "facturas" (documentos 3 e 4 da contestación e da reconvención) non son verdadeiras facturas. Neste documento a mercantil DIRECCION000 se "auto factura" a subministración e montaxe dos andamios. Pois ben, non se pode pretender cobrar polo alugueiro dun andamio que lle pertence. Dito doutro modo, DIRECCION000 non paga por uns andamios colgantes e afórrase os 2.500 € por usar uns andamios propios. O custo pola colocación e uso destes andamios substitúe os gastos que xa ía pagar polos andamios colgantes. A "factura" achegada non é factura, senón un documento elaborado para o presente proceso con nulo valor probatorio.

Así, pois, nada pode reclamar DIRECCION000 por este concepto. A indemnización suporía, como se explicou, un enriquecemento inxusto."

O razoamento é tan claro que non require engadir máis nada.

OITAVO.-Finalmente, combate a apelante o decidido con respecto á súa reclamación pola reparación de tellas con este conciso argumento: "Resulta bastante extraño que, entrando una subcontrata a trabajar en una obra, no avise, incluso por escrito al contratista, de los desperfectos que se encuentra cuando hace entrada en la mencionada obra (Protocolo de desperfectos)".

Non se ofrece explicación ningunha sobre o resultado da proba practicada para desvirtuar a conclusión alcanzada polo xulgador de instancia de que a apelante non probou que os operarios da demandante romperon tellas e non as repararon, polo que non se pode acoller o motivo ou alegación.

Procede, en definitiva, desacoller o recurso de apelación examinado.

NOVENO.-Impugna a sentenza a parte demandante en canto ao pronunciamento sobre custas por entender que o desacollemento da reconvención debe comportar a imposición das custas da primeira instancia á parte demandada reconveniente, en virtude do disposto no artigo 394.1 da LAC.

A impugnación debe ser parcialmente acollida, pois, en efecto, o desacollemento da reconvención debe comportar a imposición á parte reconveniente das custas derivadas da súa reconvención, pero non a totalidade das custas da primeira instancia, porque, no que á demanda se refire, debido a que foi acollida parcialmente, non procede facer especial pronunciamento sobre custas, de forma que cada parte debe aboar as custas causadas á súa instancia e as comúns por metade.

DÉCIMO.-En materia de custas da apelación, o artigo 398 da LAC establece o seguinte:

"1. Cando sexan desestimadas todas as pretensións dun recurso de apelación, extraordinario por infracción procesual ou casación, aplicarase, en canto ás custas do recurso, o disposto no artigo 394.

2. En caso de estimación total ou parcial dun recurso de apelación, extraordinario por infracción procesual ou casación, non se condenará nas custas deste recurso a ningún dos litigantes."

No caso litixioso, ao se desacoller o recurso, procede impoñer as custas deste á parte recorrente, sen que proceda facer imposición das custas derivadas da impugnación, xa que esta foi acollida parcialmente.

Tras seren vistos os preceptos legais citados e demais de xeral e pertinente aplicación,